Weryfikacja i aktualizacja statusu obiektów w ramach Programu Interwencyjnego „S.O.S. dla zabytków”

Czerwiec poświęciliśmy na szczegółową weryfikację statusu prawnego oraz stanu zachowania zabytków objętych Programem Interwencyjnym „S.O.S. dla zabytków”. Poprzedni kompleksowy audyt został przeprowadzony ponad dwa lata temu. Ze względu na specyfikę postępowań administracyjnych, które często nakładają się w czasie i trwają wiele miesięcy, wyznaczenie jednego, idealnego momentu na podsumowanie wszystkich jest utrudnione. Sprawdziliśmy kompletność zgromadzonych materiałów, ich zbieżność z celem postępowania, osiągnięte efekty, oceniliśmy zmianę stanu wyjściowego poszczególnych obiektów oraz zebraliśmy braki, błędy i niewykorzystanie możliwości wraz z potencjałem w celu poprawy tych parametrów w II połowie 2026 roku.

Poniżej przedstawiamy zestawienie obiektów pozostających w obszarze naszego stałego zainteresowania, a także strukturę nowego systemu kategoryzacji spraw. Dodatkowo, w ramach podnoszenia standardów transparentności, na podstronie „Diariusz działań” opublikowana została orientacyjna wycena poszczególnych czynności prawnych i eksperckich.

Klasyfikacja poziomów zaangażowania Programu Interwencyjnego

W celu usystematyzowania narzędzi nacisku prawnego i społecznego, wprowadzamy jawny podział spraw na trzy kategorie pilności: 

ZIELONA FURTKA – tryb monitoringu i prewencji

• Zakres działań: Bieżąca obserwacja obiektów, kwerendy archiwalne i dokumentów z urzędów konserwatorskich, analiza materiałów z mediów, gromadzenie dokumentacji fotograficznej oraz działania o charakterze edukacyjnym. Monitoring obiektów będących przedmiotem wcześniejszych postępowań. Na tym etapie kontaktujemy się także z właścicielem próbując poznać przyczyny niszczenia zabytku, nakłonić go do zmiany postawy oraz wskazać możliwe
  rozwiązania.
  

   

• Komunikacja: Merytoryczna, profesjonalna i bieżąca w odniesieniu do urzędów, Organów i instytucji oraz nastawiona na budowanie relacji z lokalnymi społecznościami i pasjonatami historii. Edukacyjna i prewencyjna w możliwie największym zakresie.
• Obiekty przypisane do kategorii:
  • Pałac w Dziewinie (woj. dolnośląskie) – obiekt objęty dodatkowo dedykowanym programem adopcji zabytków.
  • Pałac w Łęgu (woj. wielkopolskie)
  • Willa Deckera w Słubicach (woj. lubuskie)
  • Pałac w Mojej Woli (woj. wielkopolskie) 
  • Pałac Piescha w Tomaszowie Mazowieckim (woj. łódzkie)

ŻÓŁTY – tryb ostrzegawczy i dyscyplinujący

• Zakres działań: Reakcja na stwierdzone zaniedbania. Uruchomienie oficjalnej ścieżki pism ostrzegawczych do właścicieli oraz bieżąca współpraca z  Wojewódzkimi Urzędami Ochrony Zabytków, Organami, samorządami i instytucjami.  Wzmocnienie publicznego monitoringu sprawy.
• Komunikacja: Oficjalne, formalno-prawne i jednoznaczne wskazywanie uchybień oraz zaniechań ze strony podmiotów odpowiedzialnych za ochronę i opiekę nad zabytkiem.
• Obiekty przypisane do tej kategorii:
• Pałac w Podwilczu (woj. zachodniopomorskie)

CZERWONY – tryb interwencji kryzysowej

        Zakres działań: Absolutny priorytet proceduralny. Dotyczy obiektów bezpośrednio zagrożonych katastrofą budowlaną, celową            dewastacją lub szabrownictwem przy całkowitej bierności ze strony właściciela. Obejmuje składanie zawiadomień o możliwości          popełnienia przestępstwa do prokuratury, wnioski o kontrole doraźne PINB i WKZ oraz interwencje medialne. Powołanie                     dedykowanego prawnika/ kancelarii prawnej, kuratora.

• Komunikacja: Stanowcze, kryzysowe wnioski, wystąpienia, komunikaty wzywające instytucje państwowe oraz
  opinię publiczną do pilnego przeciwdziałania zniszczeniu substancji zabytkowej.
  Organizacja konferencji prasowych, zaangażowanie mediów i ich programów interwencyjnych, organizacja okrągłych stołów z udziałem samorządowców i lokalnych społeczności.
• Obiekty przypisane do kategorii:
  • Dom „Sołtysówka” w Poznaniu (woj. wielkopolskie) 

Zabytki pod obserwacją, nowe postępowania w przygotowaniu

Niezależnie od prowadzonych spraw, zespół fundacji rozpoczął wstępne analizy formalne dla kolejnych nieruchomości zabytkowych. Obecnie szczegółowej weryfikacji dokumentów i wizjom lokalnym poddawane są:

• Pałac w Pudliszkach (woj. wielkopolskie)
• Pałac w Kromolicach (woj. wielkopolskie)
• Pałac w Turawie (woj. opolskie)
• Pałac w Bożkowie (woj. dolnośląskie)
• Pałac Karżniczka (woj. pomorskie)

O formalnym przypisaniu powyższych obiektów do konkretnych poziomów interwencji poinformujemy w odrębnych komunikatach po zakończeniu etapu analizy prawnej. Nawiążemy współpracę z osobami i organizacjami zainteresowanymi uratowaniem tych obiektów.

Przypominamy, że każdy może zgłosić nam zabytek wymagający pilnej interwencji. Szczegóły i warunki przyjęcia takiego zgłoszenia podajemy na podstronie programu. 

Zdjęcie towarzyszące artykułowi: pałac w Podwilczu k/ Białogardu (strona zachodnia) podczas wspólnej kontroli WUOZ i Fundacji w dniu 26.05.2026