7 listopada 2026 r. kończymy 31 lat działalności i rozpoczynamy 32. rok. W tym czasie uratowaliśmy 12 zabytków, które możemy udokumentować, a obecnie prowadzimy 12 interwencji w ramach Programu „S.O.S. dla zabytków”. Od kwietnia 2025 r. udało nam się doprowadzić do prawomocnego wyroku NSA w sprawie elewatorów w Darłowie i do zmiany właściciela pałacu w Łęgu po prawomocnym wyroku sądu w Śremie.
7 listopada 1995 r. zaczęliśmy działać, bo ktoś musiał zająć się zabytkami, zanim będzie za późno. Od tamtej pory pracujemy bez przerwy, a hasło „Aby przeszłość miała przyszłość!” opisuje to, co robimy każdego dnia.
Tylko od kwietnia 2025 r. udało nam się:
Elewatory w Darłowie, modernistyczne spichlerze portowe, miały pójść pod wyburzenie. Spór o ich los trwał niemal dekadę. Na nasz wniosek Zachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał zespół do rejestru zabytków. Właściciele odwołali się do MKiDN, które podtrzymało wpis. Ich skarga do WSA została oddalona. 12 sierpnia 2026 r. Naczelny Sąd Administracyjny zamknął sprawę i wpis jest prawomocny.
Pałac w Łęgu, wpisany do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego, prowadziliśmy od 2018 r. Przyjęliśmy prostą strategię. Albo właściciel pokaże dobre intencje i podejmie remont, albo dokumentami udowodnimy, że nie ma ani planów, ani woli, by zaopiekować się obiektem.
Przeprowadziliśmy cztery kontrole, po jednej w kolejnych latach. Po każdej powstawał protokół, zalecenia lub nakazy prac i rekontrola. Współpracowaliśmy z inspektorem WUOZ. Zgromadzona baza dowodowa doprowadziła do wyroku Sądu Rejonowego w Śremie z 12 czerwca 2025 r. Sąd ustalił sprawstwo i winę ówczesnego zarządzającego nieruchomością, a w uzasadnieniu wskazał, że mógł on choćby czasowo zabezpieczyć budynek i tego nie zrobił. Warunkowo umorzył postępowanie karne na dwuletni okres próby i orzekł 80 000 zł świadczenia pieniężnego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym. Wyrok jest prawomocny.
Okres próby oznaczał, że kolejne stwierdzone zaniechania w tym czasie mogły skutkować podjęciem postępowania. Po wyroku pałac zmienił właściciela. Nowych właścicieli ujawniono w księdze wieczystej około marca 2026 r. Jeden z nabywców pochodzi z Łęgu, a właściciele kupili także sąsiedni folwark. Spotkanie z nimi zaplanowaliśmy na 20 listopada. Do 30 listopada mają przesłać pismo o planach inwestycyjnych, a tego dnia zamykamy projekt. Pałac odzyskał szansę na odzyskanie świetności.
Postępowanie w sprawie zieleni komponowanej w Słubicach prowadzimy od 2020 r. Chodzi o aleję platanowo-dębową i szpalery topoli przy dawnym kompleksie stadionowym, zaprojektowane w latach 20. XX w. przez O. Morgenschweisa i F.W. Hirscha. W 2023 r. przedstawiliśmy stanowisko oparte na źródłach i na opiniach dziewiętnastu ekspertów z Polski i zagranicy. 16 kwietnia 2025 r. zieleń została wpisana do rejestru zabytków. Decyzja została zaskarżona i wkroczyliśmy w II etap postępowania. Willa Deckera w Słubicach po I etapie (wpis do rejestru) jest pod naszym stałym monitoringiem.
Nie znamy innej organizacji społecznej w Polsce, do której można zgłosić zabytek z dowolnego miejsca w kraju i uruchomić pełną procedurę interwencyjną. Zgłoszenie to formularz i zgoda na skromny budżet. Dalej idzie stały tryb: kontrola stanu, protokoły, wnioski o wpis do rejestru, zawiadomienia do organów nadzoru, udział w postępowaniach na prawach strony, a gdy trzeba, sprawy sądowe. Każdy etap dokumentujemy, bo tylko dokumenty zmieniają decyzje organów.
Przy Sołtysówce zadziałał podobny mechanizm jak w Łęgu: zmiana właściciela. Sprzedaż nastąpiła w listopadzie 2025 r., a nowego właściciela ujawniono w księdze wieczystej w marcu 2026 r. Zjawisko, w którym zabytek wciąż przechodzi z rąk do rąk bez remontu między transakcjami, nazywamy „karuzelą właścicielską”. W naszych trybach to czerwony alert: sama zmiana właściciela nie oznacza jeszcze remontu, więc sprawa pozostaje w naszym monitoringu. Każda zmiana oznacza dla budynku kolejny rok bez prac, a dla nas konieczność budowania dokumentacji i relacji od nowa.
W przygotowaniu są kolejne interwencje: pałac w Kromolicach (1860 r.) i pałac w Bożkowie.
Wolontariuszom, współpracownikom i ekspertom. Partnerom, czyli właścicielom zabytków w Programie Partnerskim, obecnym i tym, z którymi współpracowaliśmy w minionych latach. Konserwatorom, urzędnikom i inspektorom, z którymi współpracujemy na co dzień. Społecznym Opiekunom Zabytków. Wszystkim, którzy nas wspierają finansowo, i społeczności internetowej za reakcje, udostępnienia i słowa wsparcia.
Przez 31 lat nie dostaliśmy ani złotówki z budżetu na ratowanie zabytków. Każda kontrola, opinia prawna i wyjazd do obiektu to Wasze darowizny. Dzięki nim w Darłowie nie ma wyburzenia, a w Łęgu jest nowy właściciel.
Przed nami 12 interwencji w toku i kolejne w przygotowaniu. Każda z nich zaczyna się od konkretnych kosztów:
Dlatego prosimy o jedno: 32 zł na 32. rok działalności. Jeśli możecie więcej, każda dodatkowa złotówka też się przyda. Jeśli możecie mniej, wpłaćcie tyle, ile możecie. Nawet symboliczna wpłata pokazuje nam, że zabytek obchodzi także kogoś poza fundacją, a to daje siłę, żeby jechać dalej.
👉 Wpłaćcie na zrzutkę „S.O.S. dla zabytków, ogólnopolski Fundusz Interwencyjny”: https://zrzutka.pl/67b57k
Jeśli nie możecie teraz wpłacić, udostępnijcie ten artykuł. Może trafi do kogoś, kto będzie mógł pomóc, albo do właściciela zabytku, który szuka wsparcia. Zabytek, który dziś niszczeje bez nikogo, kto by się nim zajął, za rok może już nie istnieć, a wtedy nie odbuduje go żadna kwota.
Strona fundacji: www.zabytki.org · Kontakt: 61 823 37 18, biuro@zabytki.org
Śledźcie nasze działania pod hasztagiem #RatowanieToDziałanie.
Aby przeszłość miała przyszłość!
