W 2013 roku do Wielunia zaprowadził nas Piotr — wówczas świeżo upieczony społeczny opiekun zabytków powiatu wieluńskiego, zaniepokojony stanem jednej z miejskich baszt. To było jedno z pierwszych zgłoszeń, jakimi się zajął, a u nas dopiero raczkował pomysł na narzędzie, które mogłoby reagować na podobne sygnały z całej Polski.
Szybko nawiązaliśmy współpracę z wieluńskim samorządem, Muzeum Ziemi Wieluńskiej oraz mieszkańcami powiatu. To Muzeum wzięło na siebie przeprowadzenie badań i prac archeologicznych — niezbędnych, zanim ruszyły właściwe roboty budowlane.
Baszta Swawola wraz z około dziesięciometrowym odcinkiem muru obronnego to jedyny ślad po północnych obwarowaniach Wielunia, jaki przetrwał do naszych czasów. Tę półokrągłą basteję artyleryjską wzniesiono w XVI wieku, gdy fortyfikacje miasta modernizowano pod kątem broni palnej — do dziś widać w niej zachowane otwory strzelnicze.
Wieki obeszły się z basztą surowo: ucierpiała podczas potopu szwedzkiego i wojny północnej, a potem — jak cały mur — powoli niszczała. Cudem ominęła ją rozbiórka, którą zarządzono w 1823 roku. Z czasem relikty znalazły się na terenie gospodarstwa rolnego, otoczone zabudowaniami, a jeszcze dekadę temu cały obiekt stał na prywatnej działce. Dopiero później przejęło ją miasto.
Wierzymy, że to właśnie nam udało się przekonać decydentów, że baszta wymaga ratunku. Na każdym kroku spotykaliśmy się ze zrozumieniem dla naszych argumentów — cztery lata, które upłynęły zanim ruszyły prace, wynikały wyłącznie z konieczności zebrania budżetu oraz dopięcia formalności, planów i projektów. Na szczęście okazało się, że w odróżnieniu od baszty Męczarnia, Swawoli nie czeka kosztowna i skomplikowana rekonstrukcja.
Już niedługo po naszej pierwszej wizycie w Wieluniu powstał program prac konserwatorskich, a rok później łódzki Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków dał zielone światło na rewitalizację obiektu. Prace ruszyły i zakończyły się w 2017 roku — obejmowały konserwację i restaurację kamienno-ceglanych murów oraz samej baszty, przywrócenie pierwotnego poziomu użytkowego parteru Swawoli wraz z jego aranżacją, a także uporządkowanie terenu wokół muru i wewnątrz baszty, o co zadbało miasto.
Efekt naszych starań
Dziś basztę znajdziecie na plantach, u zbiegu ulic Palestranckiej i Zamenhofa. Częściową konserwację przeszła już w XX wieku, gdy powstały planty i częściowo ją odsłonięto, ale dopiero pełna, najnowsza renowacja z drugiej dekady tego wieku — przeprowadzona między innymi dzięki naszej interwencji — przywróciła jej dzisiejszy wygląd. Jesteśmy z tego niesłychanie dumni.
Jeżeli znasz zabytek niszczejący od lat i szukasz możliwości jego uratowania, zapoznaj się z naszym Programem Interwencyjnym „S.O.S. dla zabytków”:
https://www.zabytki.org/program-interwencyjny-s-o-s-dla-zbytku/