zabytki.org

 

 

Na terenie zabytkowego Stadionu Wschodniomarchijskiego w Słubicach toczy się ostatni mecz. Gramy o ochronę przestrzeni historycznej i 70 drzew. Naszym przeciwnikiem jest  plan właściciela terenu budowy marketu budowlanego wraz z parkingiem

W ramach jednego z naszych programów podjęliśmy się ochrony zieleni komponowanej wokół premodernistycznego kompleksu stadionowego z lat 1914 – 1927. W artykule zwracamy uwagę na rolę oddolnej inicjatywy, gotowości do zaangażowania się lokalnej społeczności i bezcennym wsparciu środowiska naukowego reprezentującego różne ośrodki i specjalności. W podobnych sprawach niesłychanie ważna jest również dobra współpraca z lokalnymi stowarzyszeniami i Społecznym Opiekunem Zabytków. Z naszej strony, jako klamrę i platformę spinającą całość, zaoferowaliśmy doświadczenie, uprawnienia oraz możliwości organizacyjne. Przy okazji poznacie arkana wpisu do rejestru zabytków – to duże i zajmujące wyzwanie.

Przypomnijmy o co walczymy

Dawny stadion Wschodniomarchijski w Słubicach

Przedmiotem ochrony, o którą zabiegamy, jest otoczenie wpisanego już do rejestru zabytków dawnego Stadionu Wschodniomarchijskiego w Słubicach, na które składają się aleja platanowo – dębowa oraz szpalery topoli włoskiej. Stanowiły one kontynuację przestrzenną założenia rekreacyjno – sportowego wybudowanego w latach 2014 – 27 według projektu Otto Morgenschweisa i Wilhelma Hirscha. Zagraża im wycinka i niwelacja terenu w związku z planami budowy na ich miejscu marketu budowlanego. Sprawę zgłosili nam mieszkańcy. To najczęstsza przyczyna otwarcia nowej interwencji w ramach PI “S.O.S. dla zabytków”. Skład gatunkowy drzew wymagających ochrony to 11 platanów klonolistnych, 10 sztuk dębu bezszypułkowego oraz 49 sztuk topoli włoskiej. W sumie to zespół 70 drzew.

Stadion w Słubicach w otoczeniu drzew wiek XXI

Wartość historyczna zabytku wyrażona jest poprzez jego łączność z dziejami miejscowości i stanowi ważny akcent w krajobrazie Słubic. Zamykając oś widokową założenia projektu Morgenschweisa i Hirscha, stanowi dopełnienie infrastruktury rekreacyjno – sportowej kompleksu stadionu figurującego już w rejestrze zabytków województwa lubuskiego. Jest to przekład przemyślanej kompozycji przestrzennej, która w sposób umiejętny wkomponowuje się w otaczający krajobraz. Warto również wspomnieć, że w skład założenia wchodzą elementy zieleni o staranie przemyślanych i dobranych gatunkach oraz formach roślinności, które podkreślają i oddzielają w sensie funkcjonalno – przestrzennym poszczególne części założenia. Zachowany został pierwotnie użyty materiał roślinny jak i w przeważającej większości historyczny układ i rytm nasadzeń. Stwierdzone ubytki w przebiegu szpalerów mogą zostać uzupełnione nowymi nasadzeniami o pokroju kolumnowym, a tym samym pozostaną one czytelne w krajobrazie kulturowym, nie umniejszając walorów kompozycyjnych zabytku. Zachowane elementy komponowanej zieleni pochodzą z lat 20. XX wieku i są świadectwem epoki, w której powstały oraz symbolem działalności sportowej i wystawienniczej w regionie, będącej odzwierciedleniem historycznego charakteru i funkcji założenia. Nie mniej ważny dla konieczności ochrony przedmiotowej przestrzeni jest w naszej opinii fakt, że kompleks stanowi czytelny znak przemyślanej organizacji przestrzeni i naukowy dowód działalności planistycznej. Dodatkowo wartości zabytku wyrażone są poprzez formę i funkcję starannie dobranych gatunków drzew.

Wpis do rejestru zabytków – opis naszych starań

Wpis do rejestru zabytków lub na listę pomników przyrody to jeden z instrumentów, który wykorzystujemy w naszej działalności. Aby Wojewódzki Konserwator Zabytków podjął decyzję o dopisaniu obiektu do rejestru wymagane jest wszczęcie postępowania administracyjnego z urzędu. Jednym z impulsów do jego otwarcia może być wniosek uprawnionej organizacji społecznej, którą dopuszcza się do udziału w danym postępowaniu na prawach strony. Określa to art. 31 § 1 pkt 2 Kpa, który mówi “organizacja społeczna może w sprawie innej osoby występować z żądaniem:1/ wszczęcia postępowania 2/ dopuszczenia jej do udziału w postępowaniu, jeżeli jest to uzasadnione celami statutowymi tej organizacji i gdy przemawia za tym interes społeczny”. Zgodnie ze statutem naszej Fundacji celem jej działania jest m.in. “podejmowanie działań na rzecz ochrony zabytków, pomników kultury i pomników przyrody”. Tym samym z punktu widzenia Organu (LWKZ) należało stwierdzić, że żądanie wszczęcia postępowania w sprawie objęcia ochroną prawną ww. alei i szpalerów oraz dopuszczenie Fundacji do uczestnictwa w przedmiotowym postepowaniu administracyjnym na prawach strony było uzasadnione celami statutowymi naszej organizacji.

  1. Zgłoszenie: Pierwsze sygnały o zagrożeniu dla historycznego zespołu zieleni w Słubicach otrzymaliśmy w końcu roku 2019 od Społecznego Opiekuna zabytków powiatu słubickiego Pana Rolanda Semika. W ich wyniku przeprowadziliśmy wizje lokalne, inwentaryzację, prace badawcze i dokumentacyjne, analizy i kwerendy mające na celu zebranie materiałów i dowodów uzasadniających potrzebę ochrony wskazanej przestrzeni i drzew.
  2. Wniosek o wpis do rejestru: 5 maja 2020 roku u Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (LWKZ) złożyliśmy wniosek o dopisanie opisanego obszaru do rejestru zabytków.
  3. Decyzja Organu: 9 grudnia 2021 roku LWKZ, uwzględniając nasz wniosek, wydał decyzję o dopisaniu do rejestru zabytków województwa lubuskiego 70 drzew w Słubicach przy ul. Sportowej. Numer rejestru: L-869/A
  4. Odwołanie: Jak można było przypuszczać właściciel terenu nie nabył działki bez określonego celu biznesowego. 27 grudnia 2021 spółka – właściciel nieruchomości wniosła do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odwołanie od decyzji LWKZ.
  5. Nasze działania w związku z odwołaniem: W celu zrównoważenia argumentów zawartych w uzasadnieniu odwołania, pismami z 17.02.2022 i 12.08.2022, obszernie ustosunkowaliśmy się do poszczególnych argumentów w nim zawartych wykazując, że są one nietrafione i bezzasadne. Na 21 stronach przytoczyliśmy również wiele dodatkowych dowodów, map i materiałów źródłowych. Dodatkowo zwróciliśmy się do przedstawicieli środowiska naukowego i ekspertów z prośbą o opinie i zajęcie stanowiska. Stanęło ono w całości i jednoznacznie po stronie przestrzeni historycznej w Słubicach. Poparcie dla naszych działań wyraziło 18 reprezentantów świata nauki. Wśród nich znaleźli się :

▪  prof. dr hab. inż. arch. Agnieszka Zabłocka – Kos z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego

▪ dr inż. arch. kraj. Anna Gałecka – Drozda, adiunkt w Katedrze Terenów Zieleni i Architektury Krajobrazu
Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu; członkini Zarządu Stowarzyszenia Architektury Krajobrazu

▪  prof. dr hab. Beata Raszka, specjalistka w zakresie kształtowania krajobrazu, ochrony przyrody i środowiska, planowania przestrzennego, dr biologii, dr hab. nauk rolniczych, profesor z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

▪  dr hab. Eryk Krasucki, adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego

▪  prof. dr hab. Hiltrud Kier, austriacka historyk sztuki, wykładowca akademicki, była miejska konserwator zabytków w Kolonii i była dyrektor generalna muzeów miejskich w tym mieście

▪  dr inż. arch. Anna Bocheńska-Skałecka, adiunkt w Katedrze Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

▪  prof. dr hab. Dariusz Dolański, historyk specjalizujący się w historii nowożytnej i historii kultury, profesor nauk humanistycznych związany z Uniwersytetem Zielonogórskim

▪  dr inż. Seweryn Malawski, adiunkt Katedry Architektury Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie

▪  mgr Daniel Mikulski, specjalista ds. krajobrazu w Narodowym Instytucie Dziedzictwa

▪  prof. dr hab. inż. arch. Natalia Przesmycka, Katedra Architektury, Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Lubelskiej

▪  prof. dr hab. Frederick Steiner, Wydział Urbanistyki I Krajobrazu Uniwersytetu Pensylwania

▪  prof. dr hab. Piotr Urbański, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

▪  dr inż. arch. Anna Agata Wagner, adiunkt w Pracowni Historii Architektury Powszechnej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej

▪  prof. dr hab. inż. Agnieszka Wilkaniec, Katedra Terenów Zieleni i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

▪  prof. dr hab. inż. arch. Agata Zachariasz, kierownik Katedry Architektury Krajobrazu Politechniki Krakowskiej

▪ prof. dr hab. inż. arch. Wojciech Brzezowski, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej

▪  dr. inż. arch. Justyna Rubaszek, adiunkt w Katedrze Ochrony Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, przewodnicząca Dolnośląskiego Stowarzyszenia Polskich Architektów Krajobrazu

▪  dr Justyna Schulz, dyrektor Instytutu Zachodniego w Poznaniu

Wszyscy zgodzili się, że w dobie zmian klimatycznych oraz potrzeb społecznych dochodzi do pseudorewitalizacji miejskich przestrzeni, co skutkuje ubytkiem zieleni. Dlatego też tak ważnym jest docenienie jej wartości, tak społecznej, użytkowej, jak i historycznej. Zwrócono uwagę na fakt, że Słubice są przykładem prawdopodobnie jedynej – istniejącej do dziś na terenie Polski – realizacji projektów Friedricha Wilhelma Hirscha.

Za okazane poparcie wyrażamy ogromną wdzięczność i podziękowanie.

Co dalej?

Obecnie czekamy na wiążącą decyzję Ministra. Zabiegamy, by los tego terenu nie zależał jedynie od decyzji właściciela i samorządu gminnego, który już w 2019 roku wydał zgodę na wycinkę drzew. Zdecydowaliśmy o poddaniu sprawy pod rzetelną, niezależną i profesjonalną ocenę odpowiednich organów z uwzględnieniem argumentów strony społecznej. Decyzja samorządu wynikała z wniosku strony – właściciela terenu, który powoływał  się na plany inwestycyjne. Do wycinki nie doszło, niemniej jednak zagrożenie wciąż istnieje. Odwołanie właściciela działki, który twierdzi, że wpis zieleni do rejestru zabytków uniemożliwi realizację inwestycji i znacznie ogranicza wykonywanie prawa własności, nie miało w żadnym stopniu pokrycia w rzeczywistości. Właściciel dopuścił się podstępu, tj. świadomego wprowadzenia w błąd organu odwoławczego celem uzyskania własnej korzyści, tj. oczekiwanego przez siebie rozstrzygnięcia administracyjnego.

Zespół stadionu wraz z otaczającą zielenią, to unikat o wielkiej wartości zabytkowej,  jeden z nielicznych, zachowanych w Polsce, wzorcowych przykładów z lat 20. XX w. Już samo to przemawia za potrzebą zachowania wszystkich jego elementów składowych.

Pierwszy sukces, polegający na dokonanym dopisaniu do rejestru zabytków województwa, nie jest powodem do osiadania na laurach. Radość, że został osiągnięty jest dla nas motorem do dalszych działań. Nasz zespół od lat nie ustaje w staraniach, by uratować jak największą liczbę świadków historii. Każda skuteczna interwencja to powód do dumy, zbierania doświadczeń i podejmowania kolejnych wyzwań.

Przypominamy, że projekt realizujemy w ramach dwóch instrumentów ochronnych opracowanych przez Fundację: Programu Interwencyjnego „S.O.S. dla zabytków” oraz programu współpracy i platformy wspierania Społecznych Opiekunów Zabytków. W tym miejscu wielkie podziękowania i ukłony ślemy w kierunku Społecznego Opiekuna Zabytków ze Słubic – kolegi Rolanda Semika,  który zainicjował i koordynował projekt. Podziękowania za pomoc i współpracę przesyłamy również do słubickiego Stowarzyszenia „Kontrapunkt”. Mamy nadzieję, że nasze starania i opinie ekspertów zaowocują ostateczną ochroną obszaru zieleni objętych wnioskiem.

O decyzji Ministra poinformujemy Was niezwłocznie po jej otrzymaniu.

Cdn.