Pałac Podwilcze k/ Białogardu Pałac w Otoku woj. Zachodniopomorskie Pałac Myśliwski w Mojej Woli Pojazdy zabytkowe Zabytki techniki Zamek w Ratnie Dolnym Tydzień Dla Dziedzictwa 2019
Udostępnij artykuł na facebook'u

Początki ochrony zabytków w Polsce

2016-02-29

Pierwsze udokumentowane zainteresowanie ochroną zabytków na ziemiach Polskich pojawia się na przełomie XVII i XVIII w. Ważną publikacją staje się wtedy „Monumenta Sarmatarum, viam universae carnis ingressorum” sarmaty Szymona Starowolskiego z 1655 roku. W tym czasie pojawia się chęć ratowania zabytków gotyckich Wystarczy wspomnieć inwentaryzacje K.Zubowskiego w formie rysunków. W 1800 roku księżna Izabela Czartoryska założyła muzeum w Puławach w celu zachowania dla przyszłych pokoleń zabytków kultury i sztuki. Koło 1820 roku upowszechniły się poglądy o potrzebie ratowania zabytków, a koło 1830 roku powstały ogólnopolskie założenia dotyczące restaurowania Wawelu. Gdańsk jako pierwsze miasto w 1828 r. przygotowuje listę obiektów godnych zachowania, co pozwala aż do 1945 r. uratować wiele domów patrycjuszowskich. W latach 1838-40 trwają prace przy Barbakanie. W 1850 r. powstał w Krakowie Komitet Archeologiczny. Następnie koło 1897 roku powstaje Towarzystwo Miłośników i Historii Krakowa. Wśród znanych restauratorów Krakowa należy wspomnieć o Chrystianie Piotrze Aignerze. Ponadto pod koniec XIX wieku powstał pierwszy urząd konserwatora w Galicji Zachodniej. Z kolei w zaborze pruskim faworyzowano budownictwo średniowieczne, obronne, np. zamek Malborski. XIX wiek obfituje więc w liczne publikacje, inwentaryzacje oraz ogromny wzrost zainteresowania zabytkami i patriotyzmem.


W 1902 r. w Krakowie powstaje Towarzystwo Opieki nad polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury, a w 1906 r. zostało utworzone w Warszawie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, któremu przewodził hrabia Krasiński. Jak wiemy z kart historii duży wkład w pieczę nad zabytkami mieli również Stanisław August Poniatowski, rodzina Czartoryskich, Potockich oraz Zygmunt Vogel (który stworzył malarską inwentaryzację zabytków polskich). J. Muczkowski z kolei rozpowszechnił zasadę dotyczącą zabytków, aby konserwować, a nie restaurować. W 1918 r. pojawił się pierwszy akt o opiece nad zabytkami, co niewątpliwie było związane ze zniszczeniami pierwszej wojny światowej. Akt ten świadczy o ogromnym przywiązaniu Polaków do pomników narodowej przeszłości oraz o łączeniu patriotyzmu z szacunkiem dla historii. Dokument ten otaczał ochroną nie tylko poszczególne obiekty, ale również całe zespołu, był wyrazem tak dobrze znanych nam słów:” Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy…” Ciekawe jest to, że w tym kontekście pojęcie zabytku nie odnosiło się tyko do obiektu małej architektury lub budynku, ale mogło oznaczać miasteczko lub całą dzielnicę. W 1928 r. ukazuje się Rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej „O opiece nad zabytkami”. W owym rozporządzeniu podano dokładne definicje zabytku ruchomego i nieruchomego, omówiono również zakres i sposób sprawowania opieki nad zabytkami przez władze konserwatorskie. W dokumencie zawarto również tak istotne kwestie jak wywłaszczenie zbytków, postanowienia karne oraz uregulowano kwestię wykopalisk i znalezisk archeologicznych.

Polskie konserwatorstwo możemy podzielić na 5 okresów:
  • 1820-1840 - pierwsze romantyczne restauracje, przebudowy zabytków w formie neogotyckiej (np. katedra w Warszawie, zamek w Lublinie)
  • 1840-1870 - formuje się polska szkoła konserwatorska w Galicji (m.in. P. Popiel J. Łepkowski, S. Tomkowicz. W zaborze rosyjskim miały miejsce głównie prace inwentaryzacyjne. W zaborze pruskim działali konserwatorzy niemieccy.
  • 1870-1890 - czas restauracji zabytków, ukazuje się polski podręcznik konserwatorski
  • 1890-1945 - nowe poglądy konserwatorskie (podzielone przez rok 1918 na dwa etapy):
  • 1890-1918 - czas rozwoju stowarzyszeń i organizacji ochronnych, pierwsze obiektywne restauracje historyczne -1918-1939-1945-powstała sieć urzędów konserwatorskich, prace restauracyjne i konserwacyjne

               Z kart historii wszyscy wiemy, że działania II wojny światowej spowodowały znaczne spustoszenie na naszych ziemiach. Po 1945 r. nastąpił czas odbudowy powojennej. W pierwszej kolejności odtwarzano i restaurowano pomniki historii narodowej, co miało bardzo symboliczny wydźwięk. Z czasem zaczęto budować nową sieć urzędów konserwatorskich, powstała nowa Ustawa o ochronie dóbr kultury i muzeach oraz Biuro Dokumentacji Zabytków oraz Pracownie Konserwacji Zabytków- lata 50-te i 60-te XX wieku.                                                                                         a.m.radwan